Ο ΜΑΡΤΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΓΙΟΡΤΕΣ ΤΟΥ

ΜΑΡΤΗΣ. Ο τρίτος μήνας του χρόνου. Οι Ρωμαίοι τον είχαν πρώτο μήνα μέχρι το 46 π.Χ., αφιερωμένο στον Θεό Mars (τον δικό μας Άρη, το θεό του πολέμου). Έχει 31 μέρες.
Οι άνθρωποι δε βλέπουν την ώρα να φύγει ο Φλεβάρης και να έρθει ο Μάρτης, που είναι ο πρώτος μήνας της Άνοιξης:
Έξω κουτσοφλέβαρε,
να’ρθει ο Μάρτης με χαρά
και με πολλά λουλούδια.
Τα σπίτια καθαρίζονται από τις νοικοκυρές, σπάζουν και κανέναν παλιοτσούκαλο για να διώξουν κάθε κακό φωνάζοντας:
Όξου ο κουτσοφλέβαρος,
όξω ψύλλοι, ποντικοί,
μέσα Μάρτης και χαρά
και καλή νοικοκυρά.
Έτσι διώχνουν τα ενοχλητικά ζωύφια που πιθανόν υπάρχουν στο σπίτι.
Ο καιρός του Μάρτη είναι άστατος. Ο λαός λέει: «Ο Μάρτης μια γελά και μια κλαίει». Και μια άλλη παροιμία λέει: «Ο Μάρτης ο πεντάγνωμος πέντε φορές εχιόνισε, και πάλι μετανόησε που δεν ξαναεχιόνισε» , και:
ως το γιόμα τα ψοφάει,
ως το βράδυ τα βρομάει,
εννοώντας πως ένα ζώο μπορεί να ψοφήσει από το κρύο μέχρι το μεσημέρι και να βρομήσει από την πολλή ζέστη.
Γενικά όμως ο καιρός του Μάρτη είναι άστατος:
κι αν έχει ήλιο, ξαστεριά, πίσω είν’ ο χειμώνας
κι αν έχει αντάρα και βροχή επέρασε ο χειμώνας.
Ένας λαϊκός μύθος εξηγεί γιατί ο Μάρτης λέγεται «δίγνωμος»
«Ο Μάρτης επαντρεύτηκε μια γυναίκα που από πίσω ήταν όμορφη, μα από μπρος Θεέ μου και συχώρα με. Γι’ αυτό όταν την κοιτάζει από πίσω στην πλάτη ευχαριστιέται και γελάει, ο καιρός καλοσυνεύει, και όταν τη βλέπει κατά πρόσωπο κλαίει και χαλάει και ο καιρός».
Ο Μάρτης έχει πολλές βροχές που οι γεωργοί περιμένουν με χαρά.
Ο Μάρτης βρέχει – ποτέ μην πάψει
ή
«Ο Μάρτης βρέχει, θεριστάδες χαίρονται»
και το άλλο:
Αν κάνει ο Μάρτης δυο νερά
κι ο Απρίλης άλλο ένα
χαράστονε τον γεωργό
που’ χει πολλά σπαρμένα.
Ο ήλιος του Μάρτη καίει πολύ και μαυρίζει τα πρόσωπα, γι’ αυτό τα παιδιά και ιδιαίτερα τα κορίτσια έδεναν μια κόκκινη κλωστή στο χέρι τους για να μην τα μαυρίσει ο ήλιος. Έθιμο που ανάγεται στην ελληνική αρχαιότητα, συνεχίστηκε στους χρόνους του Βυζαντίου και επιβίωσε ως τις μέρες μας. Ο λαός λέει:
Οπού’ χει κόρη ακριβή
το Μάρτη ο ήλιος μην τη δει.
Δρίμες. Όντα δαιμονικά και επικίνδυνα, που τριγυρίζουν τις πρώτες και τις τρεις τελευταίες μέρες του Μάρτη και προξενούν ζημιές στα ξύλα, στα ρούχα, παντού. Ό,τι ρούχο πλύνεις θα λιώσει κι ό,τι ξύλο κόψεις θα σαπίσει.
Ο Μάρτης κάνει πολλά κρύα γι’ αυτό και η παροιμία:
Από Μαρτιού καλοκαιριού
κι από Αύγουστο χειμώνα.
Και:
Το Μάρτη ξύλα φύλαγε μην κάψεις τα παλούκια.
Από αυτό προέρχεται και η ονομασία «Ανοιξιάτης». Επίσης λέγεται και «πεντάγνωμος»
Επειδή το Μάρτη πέφτουν πολλά χιόνια στα βουνά, στους γάμους λένε μια ευχή για τη νύφη:
Όπως το Μάρτη τα βουνά ασπρίζουν απ’ τα χιόνια
έτσι ν’ ασπρίσουν τα μαλλιά της νύφης απ’ τα χρόνια.
Και:
Του Μαρτιού τα χιόνια τα κατουρούν οι γάτες.
Πολύ γνωστή η παράδοση για τη γριά, η οποία στο τέλος του Μάρτη νόμισε οτι πέρασε το κρύο και κορόιδευε το Μάρτη λέγοντάς του «πριτς Μάρτη μου». Αυτός θύμωσε, δανείστηκε μια μέρα από το Φλεβάρη που από τότε έμεινε κούτσος και λέγεται «Κουτσοφλέβαρος», και εκοκκάλιασε τη γριά από το κρύο. Χαρακτηριστική του κρύου Μάρτη και η παροιμία:
«Μάρτης, γδάρτης και κακός παλουκοκάφτης».
Μετά από τα καιρικά αυτά παιχνίδια, ανακουφισμένοι έλεγαν την ευχή στο τέλος του Μάρτη σ’ ένα πηγάδι:
Πηγάδι, πάρ’ το Μάρτη μου
και δος μου τη δροσιά σου.
Στις 21 προς 22 του μήνα Μάρτη έχουμε την εαρινή ισημερία και η μέρα μεγαλώνει. Έτσι μεγαλώνουν κι οι εργάσιμες ώρες:
Το Μάρτη βάλε εργάτη κι ας είναι κι ακαμάτης.
Το μεγάλωμα της μέρας έχει όμως και δυσάρεστες συνέπειες. Περισσότερη δουλειά, αλλά και μεγαλύτερη όρεξη για φαγητό, που είναι δυσεύρετο.
Δέκα φορές κολάτσισα, Μάρτη κακοχρονάρχη,
και πάλι άδειο ένιωσα το δόλιο μου στομάχι.
Λάβε λοιπόν τα μέτρα σου όταν αρχίζουν οι δουλειές το Μάρτη, γιατί
Δέκα φορές θα δειλινάς και πάλε, φίλε, θα πεινάς.
Το Μάρτη αρχίζει η βλάστηση, όχι όμως και η ανθοφορία.
Η γη πρασινοντύνεται από Μαρτιού την ώρα,
αλλ’ ομορφοστολίζεται με τ’ Απριλιού τα φιόρα.
Οι γιορτές του Μάρτη αρχίζουν στις 9, τη μνήμη των εν τη λίμνη της Σεβαστείας μαρτυρησάντων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων, των Αγίων Σαράντα. Ο αριθμός 40 λογαριαζόταν ως μαγικός αριθμός, η γιορτή όμως αυτή συμπίπτει με το ξύπνημα της φύσης, όταν κάνουν την εμφάνισή του και τα πρώτα χελιδόνια. «Ό,τι φυτεύεις των Αγίων Σαράντα πιάνει».
Άλλη σημαντική γιορτή, διπλή, θρησκευτική και εθνική, ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, στις 25 Μαρτίου. Την ημέρα αυτή, παρ’ όλο που πέφτει Μεγάλη Σαρακοστή, επιτρέπεται να φας ψάρι. Το συνηθισμένο φαγητό της ημέρας είναι ο μπακαλιάρος σκορδαλιά.
ΑΝΤΡΕΑΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΤΟΣ
Φωτογραφία κειμένου, «Χαρακτικά για τους Μήνες» του Σπύρου Βασιλείου