ΤΟ «LIBRO D’ ORO» ΤΗΣ ΙΘΑΚΗΣ ΤΟΥ 1803

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου του, το σχετικό δηλαδή με τα επώνυμα των Ιθακησίων, ο Μουσούρης αναφέρεται συχνά στο λεγόμενο «Libro d’ oro» του 1803, που αναθεωρήθηκε στα 1804, χωρίς όμως να εξηγεί τι εννοεί με «Libro d’ oro», με «Χρυσή Βίβλο των ευγενών της Ιθάκης». Δεν πρόκειται, βέβαια, για βενετσιάνικο «Libro d’ oro», γιατί (α) βενετσιάνικο «Libro d’ oro» ευγενών της Ιθάκης δεν υπάρχει, αλλά και γιατί η Serenissima Republica Veneziana, με την οποία συνδέονται τα «Libro d’ oro» της Επτανήσου, είχε ήδη εκλείψει από τα 1797. Είναι επίσης γνωστό οτι η κοινωνία της Ιθάκης υπήρξε ανέκαθεν μικρομεσαία αστική. Τόσο οι αγρότες όσο και οι ναυτικοί είχαν πάντα ως ιδανικό τους να νοικοκυρευτούν – ν’ αποκτήσουν ένα καλό σπίτι, να καλλιεργούν τα κτήματά τους, να κάνουν ελεύθερα το μικροεμπόριό τους, να ταξιδεύουν τα καράβια τους. Το κακώς λεγόμενο «Libro d’ oro» του 1803-4 δεν είναι παρά ένας απλός εκλογικός κατάλογος. Η καθολική ψηφοφορία είναι δημοκρατική κατάκτηση των τελευταίων χρόνων και έχει τις ρίζες της στη Γαλλική Επανάσταση (1). Η Βενετία κυβερνούσε τα νησιά μας με τα Κονσέγια (Consegia, Conciglia, Συμβούλια) των Ευγενών. Τα δυο μικρότερα όμως νησιά (οι Παξοί και η Ιθάκη) τέτοια Συμβούλια δεν είχαν. Οι Παξοί ήταν εξάρτημα της Κέρκυρας και η Ιθάκη της Κεφαλονιάς. Γράφει ο Κ. Λομβάρδος (2): «Σώμα ευγενείας εις αυτάς (τας νήσους Ιθάκην και Παξούς) δεν εισήχθη. Ίσως οι ολιγάρχαι της Βενετίας, οίτινες εις τας εκθέσεις των διοικητών Κεφαλληνίας και Κερκύρας, καθώς και εις τας των Γενικών Προβλεπτών, έβλεπαν συνοδευόμενον το όνομα των Παξών με το επίθετον του σκοπέλου, το δε της Ιθάκης με την σημείωσιν ότι δεν εμπεριείχε ειμή δύο χωρία, εύρον ασυμβίβαστον με το ύψος της ευγενείας την εις τας νήσους εκείνας εισαγωγήν και ανίδρυσιν των κανονισμών και προνομίων της».
Οι Δημοκρατικοί Γάλλοι, μόλις έφτασαν στα νησιά, κατάργησαν τα Κονσέγια, όπου δηλαδή υπήρχαν, στις πλατείες όμως όλων των νησιών (αντιγράφουμε πάλι τον Κ. Λομβάρδο (3)) «το δένδρον της ελευθερίας (4) ανυψώθη δια των τότε καθιερωμένων τελετών, υπ’ αυτώ δε εν τω μέσω δημοκρατικών ύμνων και χορών, εν χορδαίς και τυμπάνοις και εν γενική κωδωνοκρουσία, εκάησαν της αριστοκρατίας τα εμβλήματα, αι στολαί (livree), αι φενάκαι, τα διπλώματα της ευγενείας και η χρυσή βίβλος».
Οι Δημοκρατικοί Γάλλοι όμως δεν έμειναν για πολύ στα νησιά. Μετά την καταστροφή του γαλλικού στόλου στο Αμπουκίρ από το Νέλσωνα, τους εκτόπισαν λίγο – λίγο από το ένα μετά το άλλο νησί οι Ρωσοτούρκοι, που είχαν σ’ αυτό και την υποστήριξη των Άγγλων, και ανέτρεψαν αμέσως τα επιτεύγματα της βραχύβιας γαλλικής κατοχής. Ακολούθησε η ίδρυση της Ιονίου Πολιτείας (κρατιδίου υπό την ψιλή κυριαρχία του Σουλτάνου), με βάση του το λεγόμενο Βυζαντινό Σύνταγμα («Βυζαντινό» γιατί είχε υπογραφεί στις 20 Οκτωβρίου 1800 στην Πόλη), που, ολιγαρχικό όντας, θέσπιζε τον καταρτισμό καταλόγων «ευγενών». Παρενθετικά προσθέτουμε εδώ ότι το βραχύβιο αυτό και αντιδραστικό Σύνταγμα είναι το πρώτο «ελληνικό» συνταγματικό κείμενο των νεώτερων χρόνων (5). Τα νησιά αποτελούν ομοσπονδιακή πολιτεία. Η εξουσία ασκείται από τα Συμβούλια των νησιών και η «Γερουσία» (Κυβέρνηση) εκπροσωπεί την ενότητα του Κράτους. Στο σχετικό κατάλογο των «ευγενών» της Ιθάκης μπορούσαν να γραφτούν όσοι είχαν «τριάκοντα τζεκινίων ετήσιον καθαρόν κτημάτων εισόδημα, δεν μετήλθον μη ευγενή τέχνην και των οποίων τουλάχιστον ο πατήρ ήρξατο ζων εξηυγενισμένως» (abbia incominciato a viver civilmente»(6)). Η εφαρμογή όμως του Βυζαντινού Συντάγματος δεν έγινε δυνατή. Το Σύνταγμα του 1803, που ακολούθησε, ουσιαστικά ολογαρχικό κι αυτό, παρά την κάποια δημοκρατικότητά του, θεσμοθετούσε τη «συνταγματική», όπως χαρακτηρίστηκε τότε, «ευγένεια». Κατά το Γ.Δ. Δασκαλάκη, «η καταστατική, η συνταγματικώς δηλαδή προσδιοριζομένη, και όχι βάσει κληρονομικού δικαίου, και δυναμένη να έχει δικαιώματα ενεργός ευγένεια («nobilta costituzionale» και «nobilta attiva») αποτελείται από όσους εγεννήθησαν νομίμως και κατοικούν εις την Επτάνησον, είχον ωρισμένον ετήσιον εισόδημα, δεν ασκούσαν προσωπικήν τέχνην ή επιτήδευμα βάναυσον, ήσαν τίμιοι, ήξευραν γραφήν και ανάγνωσιν, δεν είχον διαπράξει ωρισμένα σοβαρά αδικήματα και δεν είχον χρεωκοπήσει ή δεν ώφειλον εις το δημόσιον ταμείον».
Σχετικά με την «ευγένεια» που θεσμοθέτησε το αντιδραστικό Σύνταγμα του 1803, ο Άγγλος ιστορικός Jervis (7) δεν κρύβει την ειρωνεία του, γράφοντας πως, «επειδή ο όρος «ευγενής» ενδέχεται να παρεξηγηθεί», τα προσόντα που χρειάζονταν όποιος επιθυμούσε να συγκαταριθμηθεί στους καταλόγους ήταν:

1. Να έχει γεννηθεί σ’ ένα από τα εφτά νησιά.
2. Να είναι καρπός νόμιμου γάμου ή τουλάχιστο να έχει τακτοποιηθεί νομικά εκ των υστέρων.
3. Να έχει χριστιανούς γονείς.
4. Το ετήσιο εισόδημά του να μην είναι μικρότερο, στη μεν Κέρκυρα από 1800 δουκάτα, στη δε Ζάκυνθο από 1350, στην Κεφαλονιά από 675, στη Λευκάδα και τους Παξούς από 540, στην Ιθάκη από 315 και στα Κύθηρα (το φτωχότερο νησί) από 255.
5. Να μην ασκεί βάναυσο επάγγελμα (μαραγκός, χτίστης, σιδηρουργός κλπ.).
6. Να μην είναι καταστηματάρχης.
7. Να έχει ζήσει μια καθώς πρέπει ζωή.
8. Να ξέρει γραφή και ανάγνωση σε μια τουλάχιστον από τις δυο γλώσσες του κράτους (ιταλικά ή ελληνικά).
9. Να έχει λευκό ποινικό μητρώο.

Η συγκαταρίθμηση φαίνεται πως ήταν προαιρετική και πως έπαιζε σημαντικό ρόλο η στάση των τοπικών αρχών, οι οποίες εφάρμοζαν συχνά με ελαστικότητα, δηλαδή ανάλογα προς το συμφέρον τους ή τη συμπάθεια ή αντιπάθειά τους προς τούτο ή εκείνο το πρόσωπο, τις απαιτήσεις των συντηρητικών αυτών Συνταγμάτων.
Ο Λομβάρδος αναφέρει χαρακτηριστικά την περίπτωση σχεδίου συντάγματος που ψηφίστηκε από εξήντα τέσσερα μέλη μιας Onoranda Deputazione (Έντιμης Αντιπροσωπείας) της Κέρκυρας. Από τα εξήντα τέσσερα αυτά μέλη έντεκα δεν ήξεραν να γράψουν το όνομά τους – «ένδεκα των πληρεξουσίων αγραμμάτων όντων, άλλοι αντ’ αυτών υπέγραψαν», επιλέγει ο Λομβάρδος στ’ Απομνημονεύματά του.
Το Σύνταγμα του 1803 το διαδέχτηκε, υποκινήσει των Ρώσων, το Σύνταγμα του 1806, που έκανε τα Επτάνησα ρωσικό, ουσιαστικά, προτεκτοράτο. Αλλά κι αυτό δεν κράτησε πολύ. Με τη Συνθήκη του Τιλσίτ (8.7.1807) η Επτάνησος Πολιτεία καταργήθηκε και το 1814 όλα τα νησιά βρίσκονται στα χέρια των Άγγλων. Σύμφωνα με τη Συνθήκη των Παρισίων (5.11.15) τα νησιά αποτέλεσαν «ενιαίον ελεύθερον και ανεξάρτητον Κράτος υπό το όνομα Ηνωμέναι Πολιτείαι (Stati Uniti) των Ιονίων Νήσων», υπό την άμεση και αποκλειστική προστασία της Μεγάλης Βρεταννίας. Ακολούθησε το Σύνταγμα του 1817, τα συμφωνηθέντα στο Παρίσι πήγαν περίπατο και τα νησιά έγιναν αγγλικό προτεκτοράτο.
Κάθε νησί είχε την τοπική του Διοίκηση, που ενεργούσε όμως υπό την εξουσία και τις διαταγές της Υψηλής Αρμοστείας. Την τοπική Διοίκηση αποτελούσαν: ο Έπαρχος, ο Γραμματέας, ο Εισαγγελέας, ο Χαρτοφύλακας και ο Ταμίας. Ο Έπαρχος (Regent) διοριζόταν από τον Αρμοστή και προέδρευε του Επαρχιακού Συμβουλίου, που είναι σώμα «αντιπροσωπευτικό’, με συμβουλευτικές αρμοδιότητες, γιατί την πίτα την κόβει συνήθως ο Ύπαρχος ή Τοποτηρητής (Resident), που σύμφωνα με το Σύνταγμα μπορούσε να ήταν και Ιόνιος. Στην πραγματικότητα, στο μισόν αιώνα της αγγλοκρατίας, μόνο ένας Ιόνιος (8) υπήρξε για λίγο Τοποτηρητής σε νησί – ο κόντε Καντιάνος Ρώμας στο Θιάκι, που, υπό την ιδιότητά του αυτή, φιλοξένησε το 1858 τον Gladstone και τη σύζυγό του στο Βαθύ, όπου μάλιστα έδωσε και χορό προς τιμή τους.
Θα ήθελα να προσθέσω εδώ, για όσους οραματίζονται (και καταλαβαίνω πως είναι αρκετοί) προγονικά «τίτολα» μόνο και μόνο γιατί σήμερα έχουν το ίδιο επώνυμο με κάποιο Βενετσιάνο κόντε του παλιού καιρού, πως, αν η συνωνυμία δεν οφείλεται στο οτι κάποιος προγονός του υπήρξε απλός υπηρέτης ή «δικός» άνθρωπος του τιτλούχου (κατά τη συνήθεια της εποχής), ο οποιοσδήποτε τέτοιος επίδοξος ευγενής, αν λάβει τον κόπο να μετρήσει τους προγόνους του, πηγαίνοντας πίσω ως την Άλωση, ας πούμε, της Κωνσταντινουπόλεως (21 γενιές), θα διαπιστώσει πως ο αριθμός εκείνων που συνέβαλαν βιολογικά στη γέννησή του ξεπερνάει τα τέσσερα εκατομμύρια! Ας αναλογιστεί τότε πόσο γαλάζιο αίμα τρέχει ακόμα στις φλέβες του! Αργότερα περιορίστηκαν τα προσόντα και αυξήθηκε ο αριθμός των εκλογέων. Στους καταλόγους παρέμβαιναν συχνά και οι Αρχές.
Όσο για τα παλιά «τίτολα», τα βενετσιάνικα ή γενικότερα τα ιταλικά, αυτά διατηρήθηκαν και μετά την πτώση της Γαληνότατης. Οι Βενετοί, όπως αργότερα και οι Άγγλοι, βασίστηκαν κυρίως στην αριστοκρατία (βλ. και τους Μαχαραγιάδες των Ινδιών) για να κρατήσουν υπό τον έλεγχό τους τα νησιά. Και ενώ δεν υπάρχει αμφιβολία πως πολλές αριστοκρατικές οικογένειες επέδειξαν άψογη διαγωγή, οι αριστοκράτες στο σύνολό τους, ιδίως στα χρόνια της Αγγλοκρατίας και ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσεως, όπως στα 1848 και 1849, χαρακτηρίζονται από δουλοπρέπεια, ματαιοδοξία και μακκιαβελισμό, πρόθυμοι πάντα να συνεργαστούν με τις αρχές κατοχής για να μη χάσουν τα κοινωνικά και οικονομικά προνόμιά τους. Αυτούς τους συνοδοιπόρους τους ψέγουν με λόγια ξεκάθαρα όλοι οι μεγάλοι Ριζοσπάστες, δηλαδή ενωτικοί, όπως ο Ηλίας Ζερβός – Ιακωβάτος, ο Γεράσιμος Λιβαδάς, ο Ιωσήφ Μομφερράτος, ο Κωνσταντίνος Λομβάρδος, ο Δημ. Καλλίνικος και άλλοι. Με την Ένωση οι τίτλοι καταργήθηκαν αυτομάτως. Μόνο μερικοί ματαιόδοξοι τους διατηρούν σιωπηρά. Το ελληνικό κράτος δεν αναγνωρίζει τίτλους.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Επί αγγλοκρατίας ζητούσαμε στα Επτάνησα να μας αναγνωριστούν πολιτικά δικαιώματα, που δεν είχαν δοθεί ακόμα ούτε στους ίδιους τους άρρενες Άγγλους, οι οποίοι απέκτησαν τα δικαιώματα αυτά στο σύνολό τους μόλις στα 1918. Οι γυναίκες έπρεπε να περιμένουν αρκετά χρόνια ακόμα ώσπου να’ ρθεί η σειρά τους.
2. Βλ. Κ. Λομβάρδου, Απομνημονεύματα, τόμος Ι, σελ. 31, εν Ζακύνθω 1870. Όσο ξέρω δεύτερος τόμος δε δημοσιεύτηκε.
3. Όπου παραπάνω, σελ. 62.
4. Ένα τέτοιο δέντρο (πλατάνι) είδα πρόσφατα σε χωριό της Νοτίου Γαλλίας, περίφραχτο με κάγκελα και με τη σχετική επεξηγηματική πινακίδα μέσα στον περίφραχτο χώρο.
5. Απομνημονεύματα, όπου παραπάνω, σελ. 77.
6. Γ.Δ. Δασκαλάκη, Το συνταγματικόν καθεστώς των Ιονίων Νήσων, «Νέα Εστία», Χριστούγεννα 1964.
7. Βλ. Henry Jervis – White Jervis, History of the Island of Corfu and the Republic of the Ionian Islands, London 1852.
8. Βλέπε Arthur Foss, The Ionian Islands, London 1960.

Π.Γ. ΚΑΛΛΙΝΙΚΟΣ
«ΕΠΤΑΝΗΣΙΑΚΑ, (ΚΑΤΑ ΤΟ ΠΛΕΙΣΤΟΝ ΙΘΑΚΗΣΙΑΚΑ) ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ», Εκδόσεις ΔΟΜΟΣ, Αθήνα 1991

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.